Regionale lijn Tilburg – Den Bosch

Hier werd eerder een hogesnelheidslijn Tilburg – Den Bosch voorgesteld, op een nieuw tracé langs de N65. Sluiting van de bestaande spoorlijn Tilburg – Den Bosch is daarbij zeker een optie – het heeft geen tussenstations. Hier wordt gekeken naar gebruik als regionale spoorlijn met nieuwe stations, na de bouw van een HSL op een N65-tracé.

In theorie is een gecombineerd tracé langs de N65 mogelijk. Dat is iets korter, maar biedt verder geen voordelen, die de aanleg van een viersporige lijn rechtvaardigen. De nieuwe stationslocaties bij Berkel-Enschot en Helvoirt zijn niet beter dan de oude, en Udenhout verliest juist een stationslocatie. Alleen in Vught biedt een nieuw viersporig tracé wel veel voordelen, en de oude lijn is daarop goed aan te sluiten.

De bestaande lijn

De spoorlijn Tilburg – Den Bosch is 22 km lang, station tot station. Aan de rand van Tilburg takt het af van de lijn naar Boxtel, in Vught sluit het aan op de lijn uit Eindhoven. Het tracé bestaat het uit kaarsrechte stukken met enkele scherpe bochten, ook bij de twee aansluitingen. Ooit had de lijn vijf stations en haltes: Berkel-Enschot, Udenhout, Helvoirt, De IJzeren Man, en Vught Halte. Behalve in Helvoirt, lagen ze niet naast een dorpskern.

De voorgestelde HSL richting Den Bosch zou aftakken van de lijn richting Boxtel, ten oosten van het Wilhelminakanaal. Het zou aansluiten op het tracé van de N65, ter hoogte van de afrit Berkel-Enschot.

 
In principe staat het nieuwe tracé los van de oude lijn naar Den Bosch. De aanleg van de HSL, een ook de voorgestelde HSL Tilburg – Eindhoven, vereist wel een viersporige lijn binnen Tilburg. Dat laat ook ruimte voor een nieuw station Tilburg-Oost.

Mogelijk moet het tracé aan de rand van Tilburg verbreed en verschoven worden, met extra sporen ten behoeve van de aftakkende lijnen – zoals bij Station Vaartsche Rijn in Utrecht. De eindtoestand is waarschijnlijk: na Station Tilburg eerst een station Tilburg Oost, vervolgens de aftakking HSL Eindhoven, aftakking oude lijn naar Den Bosch, aftakking HSL Den Bosch, en een regionale lijn gaat rechtdoor naar Boxtel via Oisterwijk.

Heropening stations

Direct na de brug over het Wilhelminakanaal, draait de lijn richting Udenhout, en kruist de oude rijksweg naar Den Bosch. De lijn loopt langs bedrijfsterrein Loven, en verder door de velden naar Berkel-Enschot (10 000 inwoners). Het voormalige station lag buiten het dorp, dat twee kernen heeft. De gemeente Tilburg, waartoe Berkel-Enschot hoort, wil de ruimte tussen dorp en spoorlijn volbouwen, en ook aan de overkant uitbreiden.

Geplande nieuwbouw: uit Structuurvisie Noordoost 2020, Gemeente Tilburg…

 
Voorlopig wordt alleen tussen Raadhuisstraat, Molenstraat en spoorlijn gebouwd, en dat is een geschikt plek voor een nieuw station. De gemeente wil een station dichter bij bedrijfsterrein Loven, maar geen locatie is ideaal, omdat de lijn nu eenmaal ten noorden van de bebouwing loopt. De zuidkant van Berkel-Enschot ligt aan de oude rijksweg, waar de bus een goed alternatief biedt. (Ook het voorgestelde tramnet in Tilburg telt een lijn over de rijksweg naar Berkel-Enschot).

Klik om te vergroten…

 
Udenhout (8000 inwoners), is juist goed aangesloten op de plek van het voormalige station. Een brede rechte straat met winkels, leidt naar de oude dorpskern. Net voor het station is er een bocht, maar voor een regionale lijn is dat geen probleem, omdat alle treinen stoppen, en langzaam over de bocht rijden.

In Helvoirt (4500 inwoners) lag het voormalige station pal naast de dorpskern. Er is niets veranderd sinds de sluiting, en heropening is een kwestie van perrons aanleggen. De vier overwegen in het dorp zijn wel een probleem: slechts één is geschikt voor een onderdoorgang.

 
Na Helvoirt loopt de lijn eerst door velden en bossen, dan door de ruime woonwijken aan de westkant van Vught. Ook hier zijn er veel overwegen. De scherpe bocht bij de aansluiting met de lijn uit Eindhoven, een S-bocht net daarvoor, en de noodzaak van een ongelijkvloerse kruising, zijn de voornaamste reden om het tracé te verschuiven. Dat betekent dat het gecombineerd wordt met de voorgestelde HSL, dat onder of langs de N65 zou lopen. Meer tracés zijn er niet.

Om de N65 te bereiken, zou een nieuwe lijn van de bestaande lijn afbuigen, ten oosten van Helvoirt. Op dit stuk liggen spoorlijn en N65 op circa 500 m van elkaar. De vorm van de aansluiting hangt af van het HSL-tracé door Vught, en zijn aansluiting met de lijn uit Eindhoven.

Aansluiting op N65-tracé door Vught…

 
Een viersporige N65-tracé kan alleen in tunnel: de barrière-werking en overlast van de weg zijn nu al groot. Als de ruimte toelaat, dan is dit een goede plek voor een nieuw station Vught-West, aan de kruising met de Martinilaan. Het is bedoeld voor reizigers van/naar Tilburg – ook de functie van de voormalige ‘Vught Halte’.

De aansluiting met de lijn uit Eindhoven is het grootse probleem. Die zou ook vier sporen krijgen, als onderdeel van de voorgestelde HSL Utrecht – Eindhoven. Voor een ongelijkvloerse kruising is er weinig ruimte. Woningbouw naast de sporen, en nieuwe onderdoorgangen verderop, beperken de uitbreiding.

De Eindhoven-lijn is bij de bestaande aansluiting iets verhoogd, en de N65 kruist het in een onderdoorgang. De nieuwe sporen lopen in tunnel naast de verlaagde N65. Ze kruisen deels de lijn uit Eindhoven, en klimmen naar de overweg Loonsebaan, dat een onderdoorgang krijgt. Het past allemaal, als de sporenbundel verbreed wordt aan de oostkant.

Klik om te vergroten…

 
Tot aan Station Den Bosch, 3 km verderop, wordt het tracé gedeeld met het verkeer uit Eindhoven. In principe zijn vier sporen voldoende, als de aansluiting Vught goed ontworpen is. Bij de nieuwe onderdoorgangen aan de noordkant van Vught is rekening gehouden met een vierde spoor, maar verdere verbetering van het tracé hier lijkt onmogelijk.

De regionale treinen Tilburg – Den Bosch stoppen, met een halte-afstand van circa 3500 m, op vijf tussen-stations: Tilburg-Oost, Berkel-Enschot, Udenhout, Helvoirt en Vught-West. De huidige ‘stoptreinen’ doen het net zo snel als de Intercity, maar ze stoppen ook niet, want er zijn geen stations. Met de bouw van de HSL en de heropening van stations komt er wel een duidelijk verschil in reistijd – minder dan 10 minuten voor de HSL, circa 20-22 minuten voor de regionale treinen.

Vier sporen Den Bosch – Oss

De 44-km spoorlijn Den Bosch – Nijmegen werd in 1881 gebouwd als enkelsporige regionale lijn (‘Brabantse Lijn’, vanaf Tilburg). Daaroverheen rijdt inmiddels de enige niet-radiale Intercity-lijn van Nederland, de Intercity Roosendaal – Zwolle. De lijn werd daarvoor verdubbeld, maar is nog onderbenut, en deze ‘Intercity’ is ook de traagste.

Met uitbouw tot vier sporen, en aanpassingen aan het tracé om de snelheid te verhogen, kan de Intercity sneller en frequenter rijden. De verbeterde lijn sluit goed aan, op de voorgestelde hogesnelheidslijn Tilburg – Den Bosch langs de N65, en de uitbouw tot vier sporen Breda – Tilburg. Er ontstaat ook ruimte voor een stadsregionale dienst Oss – Den Bosch, vergelijkbaar met de S-Bahn in Duitsland. (Deze kan verder rijden over de bestaande lijn naar Tilburg). Hoogfrequente diensten in de dubbele stadsregio Arnhem – Nijmegen vereisen ook extra sporen.

Hier wordt in elk geval vier sporen voorgesteld, van Den Bosch tot Berghem (aan de oostrand van Oss). Over deze 22 km, zijn stations denkbaar op circa 2-3 km afstand. De uitbouw van de lijn tussen Oss en Nijmegen wordt apart beschreven.

Het tracé Den Bosch – Berghem

In Den Bosch kan het bestaande tracé nauwelijks aangepast worden. De lijnen naar Utrecht en Nijmegen splitsen zich, meteen na de brug over de Dieze, 500 m van het station. ProRail bouwt hier een ongelijkvloerse kruising, met een gebogen brug over zowel de Dieze als de sporen richting Utrecht. Deze is niet bedacht op extra sporen, maar op vergelijkbare wijze passen twee verdere sporen aan de buitenkant van de bocht. De sporen moeten dan gesorteerd worden, in de 500 m tussen Dieze en perrons. Met extra sporen aan de noordzijde van de spoorlijn, kan ook Station Den Bosch Oost onveranderd op zijn plaats blijven. Vanaf dat station, is de spoorlijn kaarsrecht tot aan Geffen.

Klik om te vergroten…

Tussen Den Bosch en Rosmalen ligt een onbebouwde strook, langs de A2. De Zuid-Willemsvaart, dat nu langs de Bossche binnenstad loopt, wordt hierheen verplaatst. De strook zou ook met kantoren volgebouwd worden, maar dat plan lijkt in de ijskast verdwenen. Daartoe hoorde ook een nieuw station boven de A2, een ‘zichtlocatie’ dat niet goed aansluit op de bebouwing.

Klik om te vergroten…

Een nieuw station aan de westrand van Rosmalen (30 000 inwoners), zou wel goed aansluiten op het stratenpatroon daar. Het kan naast de nieuwe onderdoorgang in de Empelseweg, mogelijk zelfs boven het nieuwe kanaal (maar niet op de plek van het oude station). In Rosmalen kan de lijn ook makkelijk verbreed worden: het loopt door parken of langs groenstroken, met ook voldoende ruimte voor het aanleggen van onderdoorgangen. De stations geven aansluiting op de eerder voorgestelde tramnet in den Bosch.

In het agrarisch gebied tussen Rosmalen en Oss, kan de bijna rechte spoorlijn overal worden verbreed. Omdat het gebied vroeger veel wateroverlast kende, is de lijn al iets verhoogd, en dat vergemakkelijkt de bouw van nieuwe onderdoorgangen. Met vier sporen kunnen twee of drie voormalige stations heropend worden: aan de rand van Geffen en Nuland, elk met rond 4500 inwoners. Het dorpje Kruisstraat is, met het aangrenzende bedrijfsterrein, misschien net groot genoeg om een station te rechtvaardigen.

Klik om te vergroten…

Ook in Oss (57 000 inwoners, gemeente 84 000), is er dankzij groenstroken bijna overal ruimte ervoor twee extra sporen. Het aantal kruisende straten is beperkt, en de lijn zou grotendeels op maaiveld blijven. Alleen in het centrum is de barrière-werking zo groot, dat ondertunneling wenselijk is, over 1200-1500 m. Daarbij kan Station Oss iets naar het westen verschoven worden: dat verbetert de aansluiting op de binnenstad. Met stations-uitbreiding aan de zuidkant (richting Unox) kan ook de bocht na het station verruimd worden.

Klik om te vergroten…

Het huidige station Oss West wordt gehandhaafd. De afstand tussen de stations lijkt een tussenliggende station te rechtvaardigen, maar na verschuiving van het hoofdstation is dat waarschijnlijk overbodig. Er is wel een goede plek voor een station ‘Oss-Oost’, aan de Vijversingel. (ProRail zou dit station ongetwijfeld aan de randweg bouwen (Megenseweg), maar dat sluit dan niet goed aan op de woonwijken).

Tussen Oss en Berghem ligt er nog 600 m open ruimte. Ook Berghem had vroeger een eigen halte, en met inmiddels 8500 inwoners is een station ook wenselijk. Deze komt op een groenstrook achter Bergereind, met goede looproutes naar de oude dorpskern, en de nieuwbouwwijken ten zuiden van de spoorlijn.

Klik om te vergroten…

Twee extra sporen zijn in Berghem geen probleem: keersporen voor treinen uit Den Bosch kunnen eventueel aan de dorpsrand aangelegd worden.

Na Berghem loopt de lijn door agrarisch gebied tot Wijchen: vier sporen lijken niet nodig hier – wel vanaf Wijchen, dat tot de Nijmeegse agglomeratie hoort. De oosthelft van de lijn wordt apart beschreven.

Bijgewerkt: HSL Utrecht – Eindhoven

Bijgewerkt, met nieuwe kaarten: Hogesnelheidslijn Utrecht – Eindhoven.

Hogesnelheidslijn Tilburg – Den Bosch

Dit voorstel voor een hogesnelheidslijn veronderstelt de aanleg van een HSL Tilburg – Eindhoven, met bijbehorend viersporig tracé door Tilburg-Oost. Het voorstel is ook vergelijkbaar: vervanging van het bestaand tracé door een tracé langs een wegverbinding, in dit geval de N65.

 
De bestaande 22-km spoorlijn Tilburg – Den Bosch heeft geen tussenliggende stations. Er rijden wel stoptreinen, maar met twee per uur zitten ze de twee Intercity’s ook niet in de weg. De lijn bestaat uit rechte stukken, maar enkele bochten beperken de snelheid, en de twee ongelijkvloerse kruisingen beperken de capaciteit.

Het voorstel is een nieuw tracé, exclusief voor snelle treinen. Ze zouden bij Tilburg aansluiten op een HSL-corridor Rotterdam – Breda – Tilburg – Eindhoven – Venlo – Düsseldorf / Köln. Den Bosch ligt op de voorgestelde HSL Zuidoost, Utrecht – Eindhoven – Aachen. Gezien de aansluitingen op andere HSL-assen, is het terecht om hier van een HSL te spreken, ook al is die maar 22 km lang.

Handhaving van de bestaande lijn Tilburg – Den Bosch is alleen zinvol, als enkele stations weer in gebruik worden genomen: dat wordt apart beschreven.

HSL-tracé vanaf Tilburg

Viersporige uitbouw van de lijn ten oosten van Station Tilburg wordt verondersteld: het is een voorwaarde voor de HSL naar Eindhoven. Na het Wilhelminakanaal, hier de oostgrens van de bebouwde kom, splitsen de lijnen naar Den Bosch en Boxtel. De aansluiting moet grondig verbouwd worden, ook ten behoeve van een ongelijkvloerse aftakking van de HSL naar Eindhoven. Mogelijk wordt het bestand tracé gebruikt voor de regionale treinen, met nieuwe HSL-sporen aan de zuidkant.

De nieuwe HSL naar Den Bosch zou circa 1500 m na het kanaal aftakken, van het rechte Boxtel-tracé. Met een flauwe bocht kan het vervolgens aansluiten op het N65-tracé, aan de zuidkant van Berkel-Enschot. Dit is het punt waar de N65 overgaat in de A65 (afrit 2). Mogelijk moet een hotel bij de afrit wijken, verder is geen sloop nodig – de bebouwde kom ligt ten noorden van de rijksweg.

 
De HSL loopt verder naast de N65, met een bijna kaarsrecht tracé door vlak terrein. Het is agrarisch gebied: fruit- en sierteelt. Bij de uitbreiding van deze rijksweg zijn uitritten afgesloten: het aantal kruisingen werd beperkt, door parallelwegen aan te leggen. Met onderdoorgangen op circa 1200 m afstand, is een spoorlijn op maaiveld mogelijk, naast de weg. Er staan ook weinig gebouwen direct aan de weg, maar op enkele plekken is sloop onvermijdelijk. Het lijkt erop dat een tracé aan de zuidkant makkelijker uit te voeren is.

Alleen bij Helvoirt, 9 km na Berkel-Enschot, is het tracé problematisch. De weg kruist hier een beekdal (Helvoirtsche Broek). Al is die niet zichtbaar in het terrein, er zit een knik in de weg. Ook hier ligt de bebouwde kom aan de noordkant van de weg, en is een licht gebogen tracé mogelijk. Nadeel is dat het de weg tweemaal kruist: bij voorkeur zou de spoorlijn weg en beek in tunnel kruisen, maar misschien is een viaduct onvermijdelijk.

Klik om te vergroten …

 
Na de bocht loopt de N65 verder in een rechte lijn (Helvoirtseweg), richting het centrum van Vught. Binnen de bebouwde kom van Vught, moet de nieuwe lijn in tunnel onder de weg. Mogelijk wordt het viersporig, want bij blijvend gebruik van de oude lijn is een combi-tracé door Vught voordelig. In dat geval komt er een verbindingsboog (geel op de kaart), gelegen tussen Helvoirt en de rand van Vught. Hier liggen spoorlijn en N65 op circa 500 m van elkaar.

Klik om te vergroten …

 
Binnen Vught biedt een combi-tracé ook de mogelijkheid tot een nieuw station Vught-West. Dicht bij het centrum, gaat de N65 weer over in de snelweg A65, en buigt af van zijn oud tracé. De spoortunnel zou deze bocht volgen, om aan te sluiten op de lijn uit Eindhoven. Deze wordt verbreed als onderdeel van de voorgestelde HSL Utrecht – Eindhoven, en de aansluitende sporen moeten in tunnel, eerst naast de A65.

De laatste 3 km tot aan Station Den Bosch zijn niet geschikt voor hoge snelheden, en dat blijft waarschijnlijk zo. Bij de bouw van nieuwe onderdoorgangen aan de noordkant van Vught, koos ProRail namelijk voor het bestaand tracé, met meerdere S-bochten. Een ongelijkvloerse kruising en vier sporen zouden wel de capaciteit verhogen.

De nieuwe lijn wordt niet veel korter dan de oude, 22 km, maar kan voor hogere snelheden aangelegd worden. Veel meer dan 200 km/h is waarschijnlijk niet zinvol, maar ook daarmee is een tijd haalbaar, van net onder 10 minuten. Met de bouw van een HSL vanuit Utrecht is een snelle dienst Utrecht – Den Bosch – Tilburg mogelijk. Deze route wordt veel interessanter met een aansluitende regionale lijn Tilburg – Turnhout.

Over de huidige lijn Tilburg – Den Bosch rijden twee half-uur diensten: de stoptrein Breda – Utrecht, en de Intercity Roosendaal – Zwolle (ca 200 km route). De Intercity is traag (71 km/h over de hele route), ook omdat het stopt in bijvoorbeeld Wijhe en Olst. Met verbetering van de lijn Den Bosch – Nijmegen kan de nieuwe HSL Tilburg – Den Bosch ook deel uitmaken van een snelle inter-regionale lijn Breda – Nijmegen.