High-speed rail line Novi Sad – Belgrade

The city of Novi Sad has a strategic location: a north-south route from central Europe to the southern Balkans, crosses the Danube here. That makes the city a transport hub, but also a military target: the Danube bridges were bombed as recently as 1999, during the Kosovo War.

Bombed rail bridge: by Darko Dozet, CC3 licence


The rail route from Vienna and Budapest to Belgrade (Beograd) is now being upgraded, although very slowly. This post looks at the options for a high-speed rail line (HSL) on this corridor. It would extend the high-speed line Budapest – Szekszárd – Novi Sad, proposed here earlier.

Novi Sad is a logical place for Danube bridge, because it is at the northern tip of the Fruška Gora mountain range. The range runs east-west, it is about 80 km long, and the Danube flows east-west to avoid it. The range has a ‘promontory’ on the northern side, and the Danube also bends around this promontory. At its northern tip is the fortress of Petrovaradin, and on the opposite bank is the city of Novi Sad.

Although this is the most favourable site for a north-south bridge, the Fruška Gora is an obstacle. In 1883 a railway was built from Budapest, via Novi Sad, to Belgrade. (Except for Belgrade, the line was inside the Austro-Hungarian Empire.) The railway crossed the Danube at the Petrovaradin fortress — in fact it ran in tunnel underneath it. To avoid the highest part of the Fruška Gora range, the railway then turned south-east along the Danube.

NS-Beograd overview

15 km east of Novi Sad, the Fruška Gora ridge is lower, and the railway line could cross it. From Petrovaradin it first follows the curving edge of the flood plain, then climbs up the flank of the ridge, and then passes through a short tunnel at Čortanovci. With many curves, this section has a 70-km speed limit. On the southern side of the ridge, the terrain slopes downward toward Belgrade, and construction of the rest of the line was easy. The old main road has a similar route — first southeast from Petrovaradin, and then over the ridge. The E75 motorway avoids Novi Sad, and crosses the Danube further east, where it can cross the Fruška Gora without a tunnel. On the rail route, high speed is only possible with new alignments and longer tunnels: this post considers the options.

Video: the whole line in 30 minutes …

There is another temporary obstacle: the reconstruction of the bombed Žeželj bridge has been delayed. Restoration of this bridge (Žeželjev Most) is a precondition for any upgrading of the Budapest – Belgrade rail route, but it is not enough. A high-speed line would require additional tracks across the Danube. The simplest solution is an extra rail bridge, at the same site.

Restoration of the original route under the Petrovaradin fortress is pointless. The old tunnel is still visible, but the main station was relocated when the Žeželj bridge was opened in 1961, and all its approach tracks were built over. The city now plans a road bridge on the old bridge pillars, and a new road tunnel under the fortress. The infrastructure proposed here would create a four-track route between Novi Sad and Belgrade. That is not excessive, since this is one of two main rail routes from Central Europe to the Balkans (the other is along the Sava Valley). A high-speed line must be reserved for high-speed trains, and the existing line should be double-tracked because of its strategic function — that is planned anyway.

New alignment: Danube and Fruška Gora

With restoration of the Žeželj bridge, there is a reasonable exit route from the main station, across the Danube to Petrovaradin. After that, the low quality of the 1883 line is soon apparent: it is single-track as far as Indjija. There is a sharp curve north of Petrovaradin station, which would slow high-speed trains leaving the Žeželj bridge. New fast tracks can avoid this, however, if a second Žeželj bridge is offset from the existing bridge, at a slight angle. New tracks would then use an easier curve into Petrovaradin station, which is itself on a straight section. Demolition of a few houses would be necessary, allowing the existing curve to be improved as well.

Click to enlarge…

New Danube bridge

South of Petrovaradin, the existing line winds along the edge of the flood plain to Sremski Karlovci. The simple solution is to replace it by a single curve, partly cut into the edge of the higher ground. That is not compatible with the existing alignment, so a new four-track section would replace it. This new 4-km alignment would end near Sremski Karlovci station, on a straight section, about 12 km from Novi Sad.


South of Sremski Karlovci, there is a sharp bend, and then more curves, as the line again follows the edge of the higher ground. In places it is directly on the Danube bank. A new 1500 m alignment through the flood plain, possibly on viaduct, would avoid the sharp curve. Further on, the curves would be improved, again by shifting the line inland in places, cutting into the higher ground. The last curve to be improved in this way is at Karlovački vinogradi station, just before a small river port / oil terminal.

Click to enlarge…

Sremski Karlovci south

At the river port, the existing line starts to climb up the escarpment, toward the Čortanovci tunnel. This is the worst section of the line, and a new alignment would start at the port. There are three options here. The first is a 7-km tunnel to north of Beška, possibly with a new alignment around Beška itself. This would be a combination of a flank tunnel (parallel to the Danube) and a ridge tunnel to Beška. It would avoid Čortanovci, and if the existing line was also re-routed in this way, the village (population 2300) would lose its station.

The second option (shown in green) is a tunnel from the river port to the valley alongside Čortanovci station. It could be for fast trains only, but a tunnel with an easier gradient is better for freight trains. A four-track version is more logical, with a new station at Čortanovci. After the village there would be a second short tunnel, and a new 4-km alignment to Beška, with a new station there.


The longest option is a 15-km line for high-speed trains only, from the river port to Indjija. A 6-km tunnel would climb about 80 m, to relatively flat terrain behind the ridge, creating an almost straight alignment from Sremski Karlovci to Indjija. The existing line would be upgraded for all other traffic, possible with a new tunnel up to Čortanovci station. This option would avoid not only Čortanovci, but also Beška (population 6000).

Indjija HSL

In all options, there would be only three or four stations between Novi Sad and Indjija: Petrovaradin, Sremski Karlovci, Beška, and possibly Čortanovci. The town of Indjija is about 35 km from Novi Sad on the existing line, and a suitable terminus for urban-regional trains. (The new alignments will not substantially shorten the route, about 1 km at most). Indjija is 42 km from Belgrade, and is also the planned terminus of the regional metro Beovoz.

Indjija to Zemun

If high speed trains pass through Beška, three curves on the line to Indjija must be upgraded. The proposed alignment direct from the Danube bank to Indjija would avoid this problem. In any case, high-speed trains would use the existing alignment through Indjija: there is enough space for four tracks, but perhaps in cutting for environmental reasons.

South of Indjija, the existing alignment to Zemun is suitable for high speeds. It can either be reconstructed as a four-track line, comparable to the German Ausbaustrecken, or a separate HSL could be built alongside it. Where it passes housing, in Batajnica and Zemun, the line could be lowered into cutting. At Zemun, the line drops 15 m from a plateau, to the Danube flood plain. The original surface alignment was replaced by a tunnel, and a new line through suburban Novi Beograd. A second tunnel is needed, possibly starting at Zemun station, and extra tracks through Novi Beograd.

After Novi Beograd station, the line splits, to cross the Sava river. There is a single-track bridge into the old Main Station (Glavna Stanica), and a double-track bridge to the new, incomplete, Beograd Centar station. The single-track bridge needs a replacement, preferably on a better alignment: the version shown is indicative.

Novi Beograd

A new line through Zemun and Novi Beograd was proposed here earlier. Its purpose is to allow a new central station, on the site of the existing Glavna Stanica. That is not a precondition for a high-speed line from Novi Sad, but the Belgrade approach lines must certainly be upgraded. The incomplete Beograd Centar station is designed for through services, but that is more appropriate for regional and inter-regional trains. High-speed services from Vienna and Budapest should preferably terminate in Belgrade. The rail lines southwards have limited capacity: there is no double-track railway to Greece, Bulgaria or Turkey, let alone high-speed lines. Even if they were built, Belgrade is still the logical interchange point. The old main station can be expanded as an interchange station, and it adjoins the historic city centre.

The high-speed route from Novi Sad to Belgrade would be 76 km long. The high-speed tracks themselves would have no intermediate station, but a fast inter-regional service might leave them, to stop at Indjija. Very high speeds would be possible only on the central part of the high-speed line, from Beška to Zemun. The approaches to Belgrade’s main station might be difficult to improve, but journey time should nevertheless be close to 30 minutes.

High-speed rail line Novi Sad – Belgrade

HSL-tunnel Station Den Bosch

De eerder voorgestelde hogesnelheidslijn Utrecht – Eindhoven was bedacht met een halte in Den Bosch. Het is echter bedoeld als onderdeel van een ‘HSL-Zuidoost’ naar Maastricht en vooral Aachen, en vier haltes is veel voor een HSL over 210 km. Station Den Bosch wordt ook gedeeld met de route Breda – Tilburg – Oss – Nijmegen.

Een deel van de snelle treinen kan Den Bosch passeren op een toegevoegde hogesnelheidslijn – dóór de stad, of óm de stad. Als je ProRail vraagt hoe dat moet, dan is het antwoord waarschijnlijk ‘bouw een lijn naast de A2′. Vroeger liep het wegverkeer naar het zuiden ook langs de binnenstad van Den Bosch, vlak bij het station. Toen dat niet langer kon, werd de vervangende snelweg buiten de stad aangelegd. Het is een klassieke bypass, maar zoals meestal het geval, is de bypass langer dan de weg dat het vervangt.

A2 Den Bosch

Dat is voor een HSL geen oplossing. Het tracé wordt langer, en dat doet de tijdswinst grotendeels teniet. Een lijn pal naast de A2 is ook niet geschikt voor de hoogste snelheden. Daarom rijst de vraag of het ook mogelijk is om een hogesnelheidslijn dwars door Den Bosch aan te leggen.

Dat is wel mogelijk, als de nieuwe lijn in tunnel onder het station loopt. De sporen tussen de Dieze en de zuidelijke randweg volgen een as, een rechte lijn. Op het beeld is ook zichtbaar, hoe de bestaande spoorlijn van deze as afbuigt, bij de Dieze en de randweg. De stippellijn is 2400 m lang.

centre line

Om dit tracé te benutten voor hoge snelheden, moeten de lijnen ten noorden en ten zuiden van het station, ook daarvoor geschikt zijn. Dat is mogelijk met twee eerder voorgestelde tracé’s:

Beide tracé’s zijn zo bedacht, dat ze kunnen aansluiten op een tunnel onder het station. Een geboorde tunnel op grote diepte (30m) hoeft niet: er is voldoende ruimte om te dalen, om de randweg en de Dieze te passeren. De onderdoorgang Huygensweg moet wel gesloten worden, maar dat wordt gecompenseerd door de verbetering van de Vlijmenseweg en de Veemarktweg.

De aanleg van een tunnel net onder maaiveld, op een stationsemplacement, zou veel overlast betekenen. Om dat te beperken, zou een tweesporige tunnel de Magistratenlaan en Parallelweg volgen, eventueel deels onder de buitenste spoor. Met twee enkelsporige tunnels, kan misschien één onder de westsporen, en één tussen de perrons.

Noord rechts, westzijde boven…


De HSL-tunnel onder Den Bosch is uitsluitend bedoeld voor de hogesnelheidslijn Utrecht – Eindhoven. Er is geen aansluiting met de lijn uit Nijmegen, of met de lijn naar Tilburg. Treinen die de HSL verlaten om Den Bosch te bedienen, doen dat ten noorden van de Maas bij Hedel, en bij Station Vught, eventueel ten zuiden van Vught.

Wat heeft deze lijn aan Den Bosch te bieden? Er loopt een hogesnelheidslijn door de stad, maar de hogesnelheidstreinen stoppen niet. De ervaring in andere landen is dat stadsbesturen daarmee veel moeite hebben: ze voelen zich ‘gedegradeerd’. Den Bosch verliest echter niets, ten opzichte van de huidige toestand, en zoals gezegd kunnen een deel van de treinen de HSL verlaten, om Den Bosch aan te doen.

De voornaamste vraag is, of aansluiting van een HSL op Station Den Bosch meer nadelen dan voordelen oplevert. Een denkbaar station met acht perronsporen, en volledige scheiding van snelle treinen op ongelijkvloerse kruisingen met de lijnen naar Tilburg en Nijmegen, zou alle conflicten vermijden. Voor deze optie is er geen ruimte in Den Bosch. Beperkte capaciteit leidt tot vertragingen, en de HSL Utrecht – Eindhoven is bedoeld als onderdeel HSL-corridor richting Aachen, Köln, Maastricht en Liège. Reistijd en betrouwbaarheid moeten worden afgewogen, tegen de voordelen van een overstap in Den Bosch.

HSL-tunnel Station Den Bosch

Isabella-tracé HSL Den Bosch – Vught

De 4 km spoorlijn tussen Den Bosch en Vught is een knelpunt voor de voorgestelde hogesnelheidslijn Utrecht – Eindhoven. Het tracé is bochtig, deels ingeklemd door bebouwing, en er is een gelijkvloerse kruising met de lijn naar Tilburg. Den Bosch was eeuwenlang een vestingstad, en de spoorlijn moest het verdwenen Fort Antonie en Fort Isabella ontwijken. Op het beeld hieronder is het oude fort met de latere kazerne te zien, de Dommel, het afwateringskanaal, de aansluiting in Vught, en de vele wegen. Niet te zien is de nieuwe randweg met onderdoorgangen.

Klik om te vergroten…


Hier wordt een ‘maximale oplossing’ voorgesteld: een geheel nieuw tracé, dat de rechte lijn door Station Den Bosch verbindt met de rechte lijn door Station Vught. Het tracé doorsnijdt Fort Isabella, en daarom heet het hier Isabella-tracé. Het is de tegenhanger van het Crèvecoeur HSL-tracé ten noorden van Station Den Bosch, eveneens naar een fort genoemd.

Het Isabella-tracé kan tweesporig worden uitgevoerd, als louter HSL-tracé. Dat is zinvol als het aansluit op een doorgaande tunnel onder Station Den Bosch. In combinatie met het Crèvecoeur-tracé zijn dan hoge snelheden door Den Bosch haalbaar, en rijden de snelle treinen van Utrecht tot Eindhoven zonder halte in Den Bosch. In dat geval zou het Isabella-tracé als tweesporige tunnel worden uitgevoerd.

Als de HSL wel aansluit op Station Den Bosch, zoals hier eerder voorgesteld, dan is het zinnig om het Isabella-tracé viersporig uit te voeren, en de bestaande spoorlijn op te heffen. In dat geval zou de lijn waarschijnlijk op viaduct Den Bosch verlaten, en dan in tunnel duiken onder Fort Isabella.

In beide gevallen is het tracé identiek, en 2500 m lang. Het eindigt bij de huidige overweg aan de Loonsebaan: vanaf dat punt loopt de lijn kaarsrecht door Vught. Het Isabella-tracé is verenigbaar met gedeeltelijke ondertunneling door Vught (ten zuiden van de A65). Dat moet wel rekening houden met de voorgestelde verschuiving van de Tilburgse lijn, naar een N65-tracé. Dat is onmisbaar voor de voorgestelde HSL Tilburg – Den Bosch, maar heeft ook vele voordelen voor een regionale lijn met nieuw stations.

De verschoven aansluiting in Vught: regionale en HSL-varianten…

HSL in tunnel door Vught

Het Isabella-tracé moet uiteraard rekening houden met de nieuwe randweg van Den Bosch, dat op het tracé ligt, maar dat lijkt niet een groot probleem te zijn.

Het tracé

600 m van de perrons in Den Bosch, ligt de eerste bocht in de spoorlijn naar Vught. De spoorlijn kruist hier de verdiepte Vlijmenseweg, dat vroeger als randweg fungeerde, en direct daarna het afwateringskanaal. De nieuwe Randweg loopt eerst naast de spoorlijn, en kruist het 700 m verderop.

Het Isabella-tracé kruist ook de Vlijmenseweg, maar omdat het verder naar het westen ligt, moet het kort daarna ook de nieuwe Randweg kruisen. Bovendien ligt de as van het tracé hier ‘in het water’, op de plek van het afwateringskanaal. Het kanaal moet daarom zijwaarts opschuiven, net zoals bij de bouw van de Randweg. Deze randvoorwaarden gelden voor zowel een tunnel als een viaduct op het Isabella-tracé, de zwart stippellijn op de kaart.

Tracé-as: basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC3.0 licentie


Het verleggen van het kanaal is te combineren met de bouw van een brug of tunnel op het Isabella-tracé. Heel misschien past een tweesporige tunnel net tussen de pijlers van de nieuwe brug Randweg/afwateringskanaal, maar waarschijnlijk moet ook de Randweg worden verschoven. 100 m is voldoende, want als de nieuwe lijn Station Den Bosch verlaat op viaduct, kan het klimmen om de weg te kruisen. De Randweg kan ook verder naar het zuiden worden verschoven. De mogelijke ligging van nieuwe spoorlijn, nieuwe Randweg, en nieuw kanaal, staat hieronder aangegeven.

Verlegde infrastructuur bij Vughter Poort: basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC3.0 licentie


Door het terrein van Fort Isabella loopt de lijn in elk geval in ondiepe tunnel: het terrein ligt hier iets hoger, dan de polders aan de rand van Den Bosch. Sloop is onvermijdelijk, maar de kazerne-gebouwen zelf zijn geen erfgoed. Na de bouw, kan het terrein als park worden hersteld. De nieuwe lijn zou ook in tunnel onder de Postweg, de nieuwe noordelijke randweg van Vught.

Enkele woningen moeten ook verdwijnen aan de Willemslaan, net voor de huidige overweg aan de Loonsebaan. Daarna sluit het nieuwe tracé aan op het oude, maar de bestaande lijn kan niet in zijn huidige staat blijven. De aansluiting met de lijn naar Tilburg moet sowieso ongelijkvloers worden, anders kunnen er hier geen snelle treinen rijden. Omdat de ruimte beperkt is, begint deze nieuwe ongelijkvloerse kruising ook direct bij de Loonsebaan.

Een nieuw tracé voor de Tilburgse lijn, in elk geval binnen Vught, moet worden gezien als deel van het HSL-project. Omdat de lijn in tunnel onder de N65 zou lopen, moet de ongelijkvloerse kruising ook de vorm nemen van een onderdoorgang (diveunder).

Aansluiting in nieuwe spoortunnel door Vught.

Dat heeft ook gevolgen voor de lijn naar Eindhoven. Het lijk onvermijdelijk dat deze op maaiveld blijft, tussen de Loonsebaan en de A65. Volledige ondertunneling door Vucht is moeilijk uit te voeren. Door de A65 onder de spoorlijn enkele meters verder te verlagen, is het wel mogelijk dat de spoorlijn onder de Helvoirtseweg kan duiken. Station Vught komt dan verdiept te liggen. Er is wel genoeg ruimte om dat gefaseerd uit te voeren, maar het is alleen zinvol bij herinrichting van het gebied rond het station. De viersporige lijn komt weer op maaiveld bij de Wolfskamerweg, waar de overweg wordt vervangen door een onderdoorgang.


Aanleg van een tunnel door Vught wordt makkelijker als de A65 zelf verdwijnt. Lokaal verkeer kan via de Wolfskamerweg / Vijverbosweg en de Postweg / Loonsebaan, en verkeer richting Tilburg en Breda van de A59. Maar ook zonder A65, wordt een ongelijkvloerse aansluiting midden in een woonwijk gebouwd, ter hoogte van de de Molenvenseweg / Breugellaan. Volledige opheffing van de barrière-werking is hier onmogelijk.

Ongeacht de lengte van een tunnel, biedt het Isabella-tracé de mogelijkheid om Vught met hoge snelheid te passeren. Het voordeel van een kaarsrecht tracé kan worden benut: dat is nu niet het geval, vanwege de bochten direct ten noorden van Vught.

Isabella-tracé HSL Den Bosch – Vught