Alternatives to Berlin Hauptbahnhof

The main-line railway network in Berlin has insufficient capacity, for frequent long-distance and inter-regional services. That is not clearly visible at present, because services in Germany are far from ‘frequent’.

Berlin Hauptbahnhof: image by Dontworry under CC3.0 licence

1024px-Berlin-hauptbahnhof-2010-079

 
Even on the flagship ICE network, most lines have less than one train per hour. In fact, no ICE line has a 60-minute frequency over its entire length (2014). The high-speed sections (Schnellfahrstrecke) typically carry several ICE services, so combined frequencies are higher. At the edge of the network, however, frequencies are low, perhaps only a few trains per day. On the remaining ‘classic’ Intercity network, no single line has a 60-minute frequency. For comparison: the planned high-speed line north from London would carry 17 trains per hour. The Netherlands has high Intercity frequencies, with ten domestic Intercity trains per hour, through Schiphol Airport station. A 10-minute Intercity service is planned for several main routes.

Service frequencies are in any case lower in eastern Germany, than in the more densely-populated west. Around Berlin, the Regional-Express services usually run at a 60-minute interval: the remaining regional trains (Regionalbahn) usually less than that.

So there are fewer trains into Berlin, than you would expect given its population (4 million), its status as capital of Germany, and its geographic location. There are historical reasons: the post-war annexations brought the Polish border to 80 km from from Berlin, cutting eastern long-distance traffic to almost zero. The division of Germany did the same with traffic to the industrial west. Post-war refugee flows, and eastern population decline, concentrated population in western Germany. Nevertheless, the main factor is the central place of the car in German society, and the resulting lack of political commitment to rail transport.

And so the new main station in Berlin, Berlin Hauptbahnhof, is currently sufficient for all traffic. Not because it is too big, but because there are not enough trains. In fact, the station is smaller than its combined predecessors – Berlin once had 11 terminal stations. Most were destroyed by bombing in the Second World War

Ruin of the Anhalter Bahnhof, Bundesarchiv image

Berlin, Ruine des Anhalter Bahnhofes

 
A modern station with through platforms can process more traffic, than a 19th-century terminal station. However, even if the platform capacity is adequate, the rest of the infrastructure is not. Some of the lines into Berlin have not been touched since the Berlin Wall was built in 1961, or even since 1945. That too illustrates the low priority of rail transport in Germany. The new central station looks impressive: politicians find that more important, than whether trains can reach it.

Capacity issues in Berlin: north side

Typical capacity problems in Berlin were mentioned here earlier, in the proposal for an upgraded Prignitz line, Berlin – Neuruppin – Wittenberge, the old Kremmener Bahn. Historically, there were two main lines into central Berlin on the north side – Nordbahn and Stettiner Bahn. The Kremmener Bahn and the local line Heidekrautbahn branched from the Nordbahn, about 5 km from this station – so there were four northern routes into Berlin.

Trains used the terminal station Nordbahnhof. It was built by the Stettiner Bahn, and originally called the Stettiner Bahnhof, until 1950. The name Nordbahnhof was originally used for a separate freight station. In 1903, the approach tracks were re-aligned, to allow interchange with the ring line, Ringbahn. All tracks now ran parallel through the station at Gesundbrunnen, even though that meant two right-angled turns.

Gesundbrunnen in 1906: public domain, via Wikimedia…

800px-BerlinNordbahnhof1906

When Berlin was divided, this route was disrupted. In combination with the new Hauptbahnhof project, Gesundbrunnen station was reconstructed, and services restored by 2005. The northern Ringbahn has become an approach line for Berlin Hauptbahnhof (Pilzkonzept).

The current arrangement is similar to the 1903 layout, with Berlin Hauptbahnhof replacing the function of the old Nordbahnhof. Trains make a right-angle turn, pass through Gesundbrunnen, make another right-angle turn, and approach the main station from the north. However, the old Nordbahnhof had separate approach tracks, and they have disappeared.

Gesundbrunnen has ten platform tracks, but west of the station there are only two tracks, for all trains except the S-Bahn. The S-Bahn itself has four exit tracks on the western side, for north-south and Ringbahn traffic. However, when the planned second north-south line is built (S21), it will also share the S-Bahn tracks eastward, and the platform tracks at Wedding station – inevitably reducing capacity.

Gesundbrunnen: 10 tracks in, 6 tracks out…

Bahnhof-Gesundbrunnen

 
For optimal capacity, there should therefore be eight tracks between Gesundbrunnen and Wedding, instead of four. That is the only way to separate east-west and north-south trains passing through Gesundbrunnen.

At present the issue is academic, because there are so few trains. In fact, there are no trains at all over the old Nordbahn – because the mainline tracks have still not been reinstated. There are no regional trains from the Kremmener Bahn, because there are no tracks for them either. And there are no regional trains from the Heidekrautbahn, because its tracks inside Berlin have not been reinstated either.

East of Gesundbrunnen, the Ringbahn is well connected to the Görlitz line, via new platforms at Ostkreuz. When the reconstruction of Ostkreuz station is complete, that would be a useful route toward the new Berlin Brandenburg Airport (BER, formerly BBI), although no such service is planned.

The connection to the other eastern radial lines, toward Lichtenberg and Karlshorst, is inadequate. There are flat junctions at both ends, and with the Lichtenberg – Ostkreuz curve, and there are single-track bottlenecks. At present that is also a theoretical issue: there are no regular train services anyway.

Spandau line capacity and design

The same issues recur on other approaches to Berlin: tracks abandoned for 50 or 60 years, insufficient capacity, and design faults.

The north-western approach to Berlin Hauptbahnhof also uses the Ringbahn. The main lines from Hannover and Hamburg converge at Spandau: trains continue east along the Ringbahn, and then make a right-angle turn south into Hauptbahnhof. Again this replicates the historical layout – the new station has approximately the same location, as the old Lehrter Bahnhof and Hamburger Bahnhof.

The tunnel into Berlin Hauptbahnhof: middle tracks from Gesundbrunnen, side tracks from Spandau, image by Falk2 under CC3.0 licence

1280px-I9097_Bf_Bln_Hbf,_Nordeinfahrt

 
Again there is a grade-separated junction, so that some trains can go to Hauptbahnhof, while others continue toward Gesundbrunnen. But again, it can not operate to full capacity, because the line from Spandau does not have four tracks over its entire length. There are six tracks into Spandau, but only four tracks onward, over the Havel bridge, and two of them diverge toward Charlottenburg.

PilzkonzeptOn the Ringbahn tracks toward Hauptbahnhof, there is one intermediate station, Jungfernheide. Regional trains stop here, but there are no through tracks for fast trains, another design error. (There are four tracks available at Jungfernheide, but two are not connected to the Spandau line). The connections to the western section of the Ringbahn are also inadequate.

And again, the new north-south S-Bahn has its own exit tunnel, but it connects to the existing platforms at Westhafen station. There will be four tracks into this station, but only two tracks out. That will be a problem for any extension of the S-Bahn west to Spandau.

The northern Ringbahn simply does not have the capacity for the function assigned to it in the Pilzkonzept. The same is true for the east-west line through Berlin Hauptbahnhof, the Stadtbahn.

Capacity on the Stadtbahn

The Berliner Stadtbahn is an east-west line, on brick viaduct through the historic centre of Berlin. It was opened in 1882 to connect to six radial lines. It also passed the old Lehrter Bahnhof and Hamburger Bahnhof, offering additional connections. The line was built with four tracks, with local and long-distance traffic separated from the start. The local tracks were electrified in the 1920’s, the first ‘S-Bahn’ line.

A four-track viaduct through a city centre is inevitably constricted by surrounding buildings. The alignment has many curves and S-bends. Space for the stations was also limited. Such a line would not be built today.

Stadtbahn at Hackescher Markt: image by H0tte, public domain

Berlin_SBahn_HackescherMarkt_east

 
The line is clearly obsolete. When Berlin Hauptbahnhof was built, the logical option was to replace it by an east-west tunnel – but there was no money for that. However, maintaining and using a low-quality line also costs money – probably more in the long run. The curved alignment itself restricts speed, and increases the risk of delays. With only two tracks, there is no separation of regional and long-distance trains, and at Alexanderplatz they share one island platform.

At the western end, the line is accessible from the Spandau and Potsdam lines, with a grade-separated junction at Westkreuz. These lines were not left to rot, because they were the main routes into West Berlin, when Germany was divided.

At the eastern end, at Ostbahnhof, the Stadtbahn is connected to five platform tracks. However, they are only directly connected to the Niederschlesisch-Märkische Eisenbahn, the current main line to Poland. The other connections were abandoned during the division of Berlin, when east-west train traffic was minimal. The current reconstruction of Ostkreuz station allows for only a single-track connection to Lichtenberg, on the former Ostbahn main line. (The Görlitz line is accessible via the outer ring line BAR).

South of Hauptbahnhof

The main lines from Magdeburg, Halle and Dresden originally had three terminal stations: Potsdamer Bahnhof, Anhalter Bahnhof, Dresdener Bahnhof. They were built beside each other, at the southern edge of the city centre. In principle, the four-track tunnel into Berlin Hauptbahnhof should allow it to replace their function. However, the new Hauptbahnhof is still not fully connected, to the three historic lines into Berlin.

Only the Anhalter Bahn toward Halle has been entirely restored. To reach the Dresden line, trains use the Anhalter Bahn, and then the outer ring line BAR. Restoration of main-line tracks, on the Dresden line inside Berlin, has only just entered the public consultation phase.

Reconstruction of the Potsdam main line (Stammbahn) has been under discussion for 20 years, without any progress. It is not clear if the design of the north-south mainline tunnel allows for a grade-separated junction. A flat junction with the Stammbahn would severely reduce capacity here. The regional train station at Potsdamer Platz already reduces capacity on the north-south tunnel, since it has no through tracks.

More tracks on the radial lines

There are currently 11 main lines and 3 regional lines into Berlin. One regional line (Neukölln – Mittenwalder Eisenbahn) has been entirely abandoned. Some of the lines are duplicate routes, and it is also possible to create new link lines between them, allowing more effective distribution of services. Nevertheless, capacity on the radial lines is generally insufficient for high service frequency.

Only five of the main lines have a parallel S-Bahn line, to beyond the outer ring line (BAR). Only the Hannover main line has four tracks, as it crosses the BAR. If other S-Bahn lines were extended, then trains could run non-stop for about 25 km out of Berlin. If all trains can run at line speed – probably about 150 km/h – then capacity would be maximised. Further from Berlin, additional tracks will be needed on some lines, otherwise regional and freight trains will obstruct high-speed services.

Again these capacity problems are invisible at present. If there is only one ICE every two hours, and one regional train per hour, then two tracks is enough. Upgrading of several radial lines was proposed here earlier:

That is an indication of what might be done, on the other radial lines. Obviously, these proposals assume a much greater frequency of services, of all types. That would certainly exceed the combined east-west and north-south capacity, at Berlin Hauptbahnhof.

Adding capacity inside Berlin

One option to increase east-west capacity has been proposed here already – a new high-speed route at the southern edge of Berlin. It would consist of a new line from Potsdam to the new airport, and a connecting high-speed line to Frankfurt (Oder).

HSL Potsdam - Berlin Brandenburg Airport   High-speed rail line BBI airport to Frankfurt (Oder)

 
Inside the built-up area of Berlin, the first logical option is to upgrade the northern Ringbahn. If all the bottlenecks were removed, that would create an east-west route with its own tracks, from Spandau to Ostkreuz via Gesundbrunnen. Upgrading would be controversial, because it would require demolition of housing in Gesundbrunnen.

The improved northern Ringbahn could be used for regional and interregional services. All services would be by electric trains, which means that some lines outside Berlin must be electrified. The most logical pattern of services is from north-west (Spandau) to south-east (Frankfurt and Cottbus lines). To improve connections, a new link could be built between those lines. It could cross the Spree towards Karlshorst, or run between Schöneweide and Köpenick stations, partly parallel to the S-Bahn. With this new link, all trains can run through Ostkreuz, before turning south-east.

Köpenick-link

 
The western and southern Ringbahn can also be upgraded for regional trains. However, they do not offer the same logical and direct routes, as the Northern Ringbahn. The alignment is also sharply curved in places. At present, it carries no passenger trains. The new Südkreuz station, which is the main interchange on the southern Ringbahn, has no platforms for regional trains.

Südkreuz…

Südkreuz-ringbahn

 
Regional trains from Spandau can reach the southern Ringbahn via the western Ringbahn. There would be no intermediate stations until Westkreuz, with new regional platforms alongside the S-Bahn station (shown in orange). To improve connections, regional trains from Potsdam via Wannsee should also stop at Westkreuz. They would have their own separate platforms (shown in yellow), replacing Charlottenburg regional station.

Click to enlarge: Westkreuz…

Westkreuz-Ringbahn

 
It is not logical for Potsdam trains to turn south-east onto the Ringbahn, since a restored Potsdamer Stammbahn offers an alternative route. They might use the western Ringbahn toward Gesundbrunnen: there is a connecting curve, but with little space for platforms (shown in blue). Equally, it is not logical to connect the Ruhleben link line to the southern Ringbahn, since the western Ringbahn offers an alternative route.

On the southern Ringbahn, regional trains from Westkreuz would stop at new platforms at Südkreuz and Hermannstrasse. The only good connection east of Hermannstrasse is to the Görlitz line, and therefore potentially to the new airport. However, that route is well served by the planned extension of S-Bahn line S45.

Planned connections to BER airport: map by Robert Aehnelt under CC3.0 licence

1024px-Anbindung_BER

 
The eastern section of the Ringbahn, toward Ostkreuz, is of little use to regional trains. However, the utility of the southern Ringbahn can also be improved by a Köpenick link, which would allow regional trains to run from Südkreuz and Hermannstrasse to Erkner.

New tunnels

More radical options are a second north-south tunnel, a new east-west tunnel, and a second main station.

There are several possible options for a new north-south tunnel. An alignment between Bornholmer Strasse and Ostkreuz would maximise new approaches to central Berlin, and compensate for the design errors around Gesundbrunnen. It would connect the two main northern lines (Nordbahn and Stettiner Bahn), to the main eastern lines (Ostbahn and Niederschlesisch-Märkische Eisenbahn). An extension under the Spree could also connect it to the Görlitzer Bahn.

alexanderplatz-tunnel

 
The tunnel would be about 8 km long. From the northern portal at Bornholmer Strasse, it would follow the alignment of the old Nordbahn freight yard – still free of buildings, because the Berlin Wall followed the railway here. At the southern end, the tunnel would climb alongside the existing railway toward Ostkreuz. The long approaches are necessary, because only a deep tunnel can pass under central Berlin. The tunnel would allow trains to pass quickly through Berlin, but also serve a city centre station. The only logical station site is at Alexanderplatz, at the eastern edge of central berlin. To avoid the U-Bahn and deep foundations, the station would probably be under the Alexanderstrasse.

A new east-west tunnel to replace the Stadtbahn, would be at least 12 km long, and possibly 16 km. Again it could only run in deep tunnel under central Berlin, and requires long approaches. The east portal would probably be at Ostkreuz, or possibly at the old Görlitzer Bahnhof. The west portal would be at Westkreuz, or even at Ruhleben – or both. The shortest alignments would run south of the city centre, but that makes interchange with the north-south main line difficult. The optimal location for an interchange station is at Potsdamer Platz station, but it seems impossible to build a new east-west station, under all the existing tunnels here.

The tunnels at Potsdamer Platz: map by Zuzien1 under CC3.0 licence

Tunnelbauwerke_am_Potsdamer_Platz

 
An east-west tunnel south of the city centre was planned, before and during the Second World War. It is seen as part of Hitler’s plans for a grandiose capital city, Welthauptstadt Germania, but the proposed alignment was quite modest. About 4 km long, it would have linked the Görlitzer Bahnhof to the Anhalter Bahnhof, with four intermediate stations. (Despite their megalomania, Hitler and Speer did not plan a main-line rail tunnel under Berlin, nor a single central station).

A new east-west tunnel is a precondition for a second main station. Given the difficulty of a large new underground station, it could have two new stations, one at each end. The only logical western site is at Westkreuz, which would maximise tangential connections. Its only U-Bahn connection, however, is the planned U3. A new eastern main station could be built just west of Ostkreuz, or on the site of the old Görlitzer Bahnhof, now a park. Again, the Görlitzer Bahn could be connected to the Frankfurt line, with a Köpenick link line.

The complexity and scale of the project make an east-west tunnel unlikely, even if the money was available. An upgraded northern and southern Ringbahn could carry many east-west regional and inter-regional trains, relieving the Stadtbahn. By reserving the Stadtbahn for longer-distance services, and closing the regional stations at Charlottenburg and Alexanderplatz, it can also be more effectively used. (There is, after all, a parallel S-Bahn). By improving approach capacity, the existing north-south tunnel can also be more intensively used, but additional north-south capacity still seems preferable.

Alternatives to Berlin Hauptbahnhof

Tunnel bij Station Alkmaar

Hier zijn eerder voorstellen gedaan voor nieuwe hogesnelheidslijnen in Nederland, als onderdeel van HSL-corridors in een Europees netwerk. Een groot deel van de huidige Intercity-treinen wordt daarmee vervangen. Dat heeft gevolgen voor de zogenaamde Intercity naar de kop van Noord-Holland, dat aan de route naar Nijmegen is gekoppeld.

Eigenlijk is het een sneltrein: het stopt overal ten noorden van Alkmaar, en er worden steeds meer tussenstops aan toegevoegd. Van Den Helder tot Arnhem, stopt de trein gemiddeld elke 10 km. Het is niet zinvol om deze lijn in zijn huidige toestand te koppelen aan bijvoorbeeld een HSL-Oost van Utrecht tot Arnhem, of de aansluitende HSL Amersfoort – Nijmegen. De verouderde spoorlijn Amsterdam – Den Helder, is ook niet te vergelijken met de huidige lijnen Utrecht – Arnhem en Utrecht – Eindhoven.

Het is wel zinvol dat toekomstige snelle treinen, vanuit bijvoorbeeld Arnhem of Nijmegen, doorrijden tot Alkmaar. Met randgemeenten heeft de stad meer dan 200 000 inwoners, zeker genoeg om dat te rechtvaardigen. Daarvoor moet de lijn naar Alkmaar zeker vier sporen krijgen.

Of de snelle treinen verder moeten rijden, is wel de vraag. Er wonen niet zoveel mensen ten noorden van Alkmaar, en de spoorbrug over het Noordhollandsch Kanaal ondermijnt een betrouwbare dienstregeling. Een tunnel kan de brug vervangen, maar dat hangt nauw samen met de gewenste lijnvoering.

Station Alkmaar, ingeklemd tussen bocht en kanaal…

station-kanaal-alkmaar

 
De bestaande perrons in Alkmaar staan zo dicht bij het kanaal (200 m), dat treinen niet kunnen dalen naar een tunnel. Het station ligt wel goed ten opzichte van de binnenstad, daarom is verschuiven ook niet zinvol.

Een relatief eenvoudige optie is een doodlopende tunnel onder het kanaal, naar een ondergronds perron. (De kanaalbrug blijft in gebruik voor rangeren). Alle reizigers richting Den Helder en Hoorn moeten wel in Alkmaar overstappen, en zodoende is een agglomeratie-net rond Alkmaar onmogelijk. Nieuwe stations, bijvoorbeeld in Alkmaar-Zuid en een heropend Station Sint Pancras zijn in dat geval minder zinvol.

Een doorgaande tunnel hoeft niet lang te zijn: de aanleg is vergelijkbaar met de spoortunnel Delft, maar het tracé korter. De Bergerweg, onder de sporen, moet wel dicht tijdens de bouw. Het ondergrondse deel van het station, met twee perronsporen, kan gebruikt worden voor een stadsregio-lijn, in elk geval tussen Uitgeest en Heerhugowaard. Ook de lijn naar Hoorn kan in een stadsregio-netwerk opgenomen worden.

De tunnel zou beginnen circa 1000 m van het station, ongeveer ter hoogte van de Geestmolen. Het moet namelijk onder de verlaagde Bergerweg. De nieuwe ondergronds perrons komen onder de opstelsporen aan de noordzijde van het station, en de tunnel kruist het kanaal aan de noordzijde van de bestaande brug. Het komt weer boven ongeveer 600 m verderop: daar zijn geen kruisende wegen.

Voor de Intercity, of zijn opvolger, wordt Alkmaar toch een kopstation. Teveel treinen door de tunnel proppen, maakt de dienstregeling ook onbetrouwbaar. Bij handhaving van de huidige dienstregeling wordt een tunnel niet overbelast – maar bij handhaving van de huidige dienstregeling, is geen tunnel nodig.

Vier perronsporen ondergronds zouden wel voldoende capaciteit bieden: daarmee wordt Station Alkmaar feitelijk ondergronds gebracht. Dat is dan wel te combineren met een opwaardering van de spoorlijn Alkmaar – Den Helder.

Vergeleken met de overige HSL-corridors, lijkt de bevolking echter onvoldoende om dit project te rechtvaardigen. De twee gemeenten Schagen en Den Helder hebben samen met de voormalige gemeente Anna Paulowna 110 000 inwoners, met Texel erbij 125 000. Ook met de toeristenstroom naar Texel, lijkt dat onvoldoende grond voor een HSL-achtige verbinding Amsterdam – Den Helder. Als een fors verbeterde lijn niet te rechtvaardigen valt, dan ook geen viersporige ondergronds station in Alkmaar.

Tunnel bij Station Alkmaar

Rail tunnel in Kleve

The Nijmegen – Kleve rail line closed in 1991, leaving Kleve with an isolated terminal station. The restoration of the line via Groesbeek and Kranenburg was described earlier. A new rail tunnel in Kleve itself seems essential. Although the alignment is still available, it crosses a canal and main roads, and passes through a residential area. It also crosses the baroque park and gardens (Tiergarten), just west of the built-up area. The present surface alignment is not suitable for a frequent regional service, which would justify re-opening the line.

Click to enlarge…

kleve-alignment

 
A regional tram line Nijmegen – Kleve was also proposed here earlier. The proposals are not incompatible. The tram does not need the rail alignment – it can enter Kleve via the main road. Restoration of a rail link to Nijmegen would be essential for other routes, such as the proposed regional line Nijmegen – Kleve – Xanten – Wesel, or extending the proposed Münster – Kleve regional line to Nijmegen. A new western exit from Kleve station could be used by the proposed Kleve – Elten line.

bahnhof-Kleve

 
At present Bahnhof Kleve is the terminus of the Linksniederrheinische Strecke, with a 30-minute Regional-Express service (Niers-Express). The station location is good – about 5 minutes walk from the main street through the historic centre.

West of the station is the Spoykanal, a short canal which links Kleve to the Rhine. It was opened in 1658, but stayed in use for centuries: the industrial zone of Kleve grew along its banks. The section near the station is not navigable, not even for a canoe. Nevertheless, the rail alignment crosses a main road (Bensdorpstrasse), and passes the buildings of the new Hochschule Rhein-Waal. The canal zone is being slowly redeveloped.

On the line of the old railway is a car park – the only place in Kleve where the tracks are gone. A restored surface line would be possible, but a tunnel is preferable for planning and environmental reasons.

The exact location of the former track: the red wagon is part of the draisine depot, left the Baumarkt, right the Hochschule buildings…

carpark-kleve

 
By shifting the station platforms eastward, there would be about 450 m available for a tunnel entrance, between the station and the canal bank. The main road would be raised by a few metres, to clear the descending rail line.

On the other side of the Spoykanal, the rail tracks are still there. They are used for recreational draisines, a tourist attraction, and the depot is next to the car park. On both sides there are industrial / commercial uses (Baumarkt), but no substantial buildings. The Hochschule Rhein-Waal buildings are clear of the line. There is therefore sufficient space for a double-track line, and for a tunnel construction site.

tunnel-canal-kleve

 
The tunnel can simply continue to the edge of Kleve, passing under the baroque gardens. There is also a double tunnel option: the line would surface after crossing the Flutstrasse, using the surface alignment across the Spyckstrasse. This is a residential street, but without through traffic: there is only a cycle path across the line. The ring road (Klever Ring) crosses the line on viaduct here, directly above the cycle path. A new cycle / pedestrian tunnel would avoid a level crossing.

viaduct Spyckstrasse

 
There are environmental problems with frequent train services here. On the other hand, a tunnel under the ring road would require reconstruction of the viaduct, which is also disruptive.

If the line is on surface at Spyckstrasse, there is just enough space to drop into a shallow tunnel under the Tiergarten park/gardens. A few houses north of the line would need a new access road. A continuous tunnel would avoid that problem. But with or without a surface section, the line must pass the gardens in tunnel.

Railway crosses ornamental lake in Baroque gardens: in the distance is Elten, across the Rhine. Image by Sebastian Veelken under CC 3.0 licence

Kleve_tiergarten_ausblick
 

What it looks like in the park…

line-tiergarten

 
A separate tunnel under the gardens would be about 1000-1200 m long. The continuous tunnel would be about 3000 m long, from Kleve Station to the edge of the gardens. Both variants would surface near the minor road Stiller Winkel.

The tunnel could be built slightly north side of the existing line: that would allow two curves to be improved. In theory the tunnel would allow construction of a second station in Kleve, at Spyckstrasse. However, the surrounding residential area is too small to justify it, and there is no housing further west.

kleve-tiergarten-tunnel

 
The old railway north to the Rhine diverged on a sharp curve, between the station and the Spoykanal. The alignment is disappearing, as the canal zone is redeveloped. A new line to Elten would probably run west of Kleve. In that case, the junction would be outside the built-up area and the Tiergarten park, near the tunnel portal. Trains to Elten and Nijmegen would then share the tunnel through Kleve. Possible alignments between Kleve and the Rhine, are not considered further here.

Rail tunnel in Kleve

Viersporige tunnel door Bussum

De drukke spoorlijn Amsterdam – Amersfoort loopt door de bebouwde kom van Naarden en Bussum, met vele overwegen. Net zoals in Hilversum wordt gesproken over ondertunneling: een beperkte variant wordt door ProRail onderzocht. Hier wordt meer voorgesteld, dan het ondergronds brengen van de huidige lijn. Een viersporige tunnel zou aansluiten op een nieuwe spoorlijn naar Almere, en de spoorlijn vanuit Amsterdam zou een nieuw tracé krijgen langs de A1. Die voorstellen worden apart beschreven: hier gaat het om het tracé door Bussum.

De spoorlijn door Naarden en Bussum: basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC3.0 licentie

Lijn door Naarden en Bussum

 
Hier werd eerder voorgesteld om de lijn door Hilversum gedeeltelijk te ondertunnelen, maar het hoofdstation blijft daarbij op maaiveld. In Bussum zou de tunnel in elk geval beginnen ten noorden van Station Naarden-Bussum, dat ondergronds gaat. De lijn komt weer boven net voor Station Bussum-Zuid, dat verbouwd wordt voor vier sporen.

Ondertunneling heeft in principe geen gevolgen voor het voorgestelde regionaal tramnet in het Gooi – alle lijnen liggen ten oosten van de spoorlijn. Er komt wel meer ruimte beschikbaar, voor een eindpunt bij Station Naarden-Bussum.

Tracé in Bussum

Op het tracé van circa 1700 m (gemeentegrens tot perrons Bussum-Zuid) zijn er vijf overwegen: Zwarteweg / Comeniuslaan, De la Reijlaan, Veerstraat, Herenstraat en Gooibergstraat. Met een lange tunnel verdwijnen ze geheel, de sporen en alle geluidsoverlast ook. Bij het centrum kan het voormalige stratenpatroon worden hersteld, elders komt er een groenstrook.

In principe is er voldoende ruimte voor vier sporen, op het tracé door Bussum. Rekening houdend met de eisen van een bouwplaats, is enige sloop langs de lijn onvermijdelijk. Dat gaat vooral om oudere gebouwen naast de overwegen, maar ook enkele nieuwe woningen pal naast de lijn. Ook eventuele nieuwbouw, op het voormalige fabrieksterrein aan de Nieuwe Spiegelstraat, kan een probleem vormen.

Klik om te vergroten…

Ligging station Naarden-Bussum

 
Het stationsgebouw van Station Naarden-Bussum kan behouden blijven, het eilandperron en zijn gebouwen niet. (Ook zonder tunnel is de S-bocht hier een hindernis). Het nieuwe station krijgt verdiepte perrons in een overkapte bak. De ligging hangt af van de sporen-indeling: zijperrons zijn makkelijker aan te leggen. Het station krijgt een nieuwe zuiduitgang aan de De La Reijlaan, op 450 m van het centrum (Julianaplein / Veerstraat).

Verder is het een kwestie van uitgraven en tunnel aanleggen. Bij de bouw kan wellicht één spoor beschikbaar blijven: aanleg van extra hulpsporen zou meer sloop vereisen. De tunnel eindigt vóór Station Bussum-Zuid, maar het station wordt grondig verbouwd. Daarbij kunnen de perrons iets naar het zuiden worden verschoven, waar er meer ruimte is voor uitbreiding. (Daarmee kan de tunnel ook onder de Gooibergstraat, dat dicht bij het station ligt). De overbrug Brinkstraat wordt ook vervangen, maar de stationsingang blijft op zijn huidige plaats.

Klik om te vergroten…

Ondertunneling en verschoven perrons

 
Ten zuiden van Station Bussum-Zuid krijgt de lijn door emplacement Crailoo ook vier sporen, om aan te sluiten op een verbrede lijn door Hilversum.

Planologisch heeft ondertunneling in Bussum grote voordelen, maar de bouw wordt wel ingewikkeld. Deze tunnel is vooral te rechtvaardigen als onderdeel van een groter project: vier sporen Amsterdam – Amersfoort samen met een nieuwe verbinding Gooi – Almere.

Viersporige tunnel door Bussum

Vier sporen Den Haag – Ypenburg en sluiting Utrechtse Baan

De eerder voorgestelde Metro Den Haag biedt een alternatief voor de auto in de regio: reden om de sluiting van de snelweg door Den Haag te bekijken. De Utrechtse Baan in Den Haag is een voor Nederland uniek stuk snelweg. Hier loopt de snelweg A12 rechtdoor vanaf de Duitse grens tot het stadscentrum, aan de rand van de historische stadskern. Al eerder zijn er voorstellen tot ondertunneling gedaan, bijvoorbeeld vanuit de gemeente Leidschendam-Voorburg.

De A12, rechtdoor richting binnenstad: basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC 3.0 licentie

A12 als stadsnelweg richting binnenstad in Den Haag.

 
Hier wordt de sluiting van de snelweg benaderd als een middel, om een viersporige spoortunnel richting Gouda aan te leggen. De tunnel zou tussen de Vliet en Station Ypenburg weer naar boven komen. Gezien het belang van deze 25-km lijn, voor zowel Intercity als forensenverkeer, moet het tot aan Gouda viersporig worden. Hier wordt alleen het gedeelte Den Haag Centraal – Ypenburg behandeld. (Station Ypenburg werd voor vier sporen ontworpen, maar de extra sporen aan de stadszijde ontbreken nog).

Bij ondertunneling is een nieuw station Den Haag Binckhorst makkelijker aan te leggen, en aan te sluiten op de wijken eromheen. Het project vormt daarom een alternatief voor de eerder voorgestelde metro-tak naar Voorburg, dat naast de spoorlijn en A12 zou lopen. Het gebied wordt ook volledig heringericht: de planologische voordelen zijn een belangrijke rechtvaardiging voor het project.

Er wordt hier geen stedenbouwkundige ontwerp voorgelegd, het gaat over de infrastructuur. Het is echter niet de bedoeling om de hele strook vol te bouwen: een deel kan als park heringericht worden, als overgangszone.

Huidige toestand spoorlijn en snelweg

De spoorlijn Den Haag – Gouda werd in 1870 aangelegd. Dat is relatief laat: zijn huidige functie als hoofdverbinding naar Noord- en Oost-Nederland, is pas later ontstaan. Den Haag was destijds veel kleiner, en de lijn niet zo druk, en daarom was het geen probleem dat het dorp Voorburg doorgesneden werd. Verder liep de lijn door lege polders naar Gouda.

Met de groei van Den Haag en Voorburg, en de aanleg van emplacementen langs de lijn bij Binckhorst, werd de spoorlijn een barrière. Dat werd versterkt toen in de jaren ’70 naast de spoorlijn de stadssnelweg Utrechtse Baan werd aangelegd. In de jaren ’80 werd de spoorlijn door Voorburg omhooggebracht, met een viaduct tussen Binckhorst en de Vliet.

De barrière-werking is inmiddels heel sterk, en niet weg te nemen met lokale aanpassingen. Tussen de Schenkkade en de Maanweg, zijn er geen kruisende wegen. Aan de noordkant van de spoorlijn ligt de vooroorlogse woonwijk Voorburg Noord, aan de zuidkant het bedrijventerrein Binckhorst. Het gebruik is nog heel gemengd, van autosloperijen tot Internationaal Gerechtshof, maar Binckhorst wordt steeds meer een kantorenwijk.

Binckhorst en Voorburg-Noord: toekomstig station in blauw gebied…

Binckhorst en Voorburg-Noord gescheiden door spoorlijn en A12.

 
Buiten Den Haag, ten oosten van de Vliet, liep de spoorlijn door de weilanden. Het ligt nog steeds op maaiveld, maar de omgeving is inmiddels volgebouwd. Direct naast de spoorlijn staat echter geen bebouwing: de A12, de A4, en het knooppunt Prins Clausplein maken dat onmogelijk.

Sluiting en spoortunnel

In principe kan de Utrechtse Baan zonder enige voorbereiding worden afgesloten, bij het Prins Clausplein. Het gedeelte tot aan de Oude Lijn (spoorlijn Hollands Spoor – Laan van NOI) kan ook in principe ‘weggehaald’ worden, dat wil zeggen, gesloopt zonder veel gevolgen voor de omgeving. Het gedeelte tussen Oude Lijn en Haagse Bos (officieel heet dit N12), ligt ingeklemd tussen kantoorgebouwen, sommige over de weg heen. Het kan makkelijk worden afgesloten, maar niet zomaar worden gesloopt.

Op het vrijgekomen tracé van de A12, tot aan de Oude Lijn, wordt na de sloop een viersporige spoortunnel aangelegd. De bestaande spoorlijn blijft in bedrijf tijdens de bouw. (Mogelijk is ook om hulpsporen aan te leggen op het vrijgekomen tracé, en de tunnel op de plek van de huidige sporen te bouwen). De oost-toegang van de tunnel ligt in elk geval naast het Prins Clausplein: dat is nodig om de Vliet te passeren. Bij voorkeur gebeurt dat met een aquaduct, om een diepe tunnel te vermijden.

Om de stedenbouwkundige opbrengst te maximaliseren, moet de spoortunnel dicht bij Den Haag Centraal beginnen – zo mogelijk al bij de kruising met de Oude Lijn. Het wordt dan circa 2800 m lang. (De lijn op maaiveld houden tussen Binckhorst en Voorburg-Noord maakt herinrichting van dat gebied onmogelijk). De lange tunnel betekent ook sluiting van het onlangs uitgebreide Emplacement Binckhorst, en waarschijnlijk ook van de boog HS – Binckhorst.

Tunnel-tracé, basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC 3.0 licentie

Spoortunnel tussen Dan Haag Centraal en Ypenburg, door Voorburg.

Station Voorburg, op viaduct, wordt vervangen door een ondergronds station. Het nieuwe station Binckhorst komt ter hoogte van de Komeetweg / Wegastraat / Zonweg. De precieze ligging hangt af van de herinrichting van het gebied. De ingang aan de Voorburgse kant komt ter hoogte van de Zonweg / Matenessestraat, of iets verderop bij de Grote Beerstraat / Montfoortstraat. (In Binckhorst vormt de Zonweg de grens tussen kantoren en laagwaardig bedrijven, maar dat zal de komende jaren veranderen). De uitgang aan de stadszijde komt aan, of vlak bij, een doorgetrokken Mercuriusweg / Van de Wateringelaan. Deze stationslocatie grenst, in Voorburg Noord, aan een plantsoen met school.

Voor Station Ypenburg heeft dit allemaal geen gevolgen. De spoorlijn tussen Prins Clausplein en dat station wordt alsnog viersporig. De lijn is dan geschikt voor een hoogfrequente agglomeratie-dienst.

Hergebruik tracé A12, en nieuwe wegen

Op een deel van het A12-tracé zouden nieuwe wegen worden aangelegd. Tussen het Prins Clausplein en de Maanweg komt er in elk geval een toegangsweg, in tunnel, op het oude tracé. Deze sluit ook aan op de Laan van Nieuw Oosteinde. Om te beletten dat automobilisten deze route als opvolger van de Utrechtse Baan gaan gebruiken, wordt de nieuwe tunnel niet op de A12 aangesloten, maar uitsluitend op de A4.

Tussen Binckhorst en Voorburg Noord worden nieuwe straten aangelegd, dwars op het snelweg-tracé, en over de nieuwe spoortunnel heen. Een deel daarvan zal ook het nieuwe station ontsluiten. Denkbaar zijn in elk geval Saturnusstraat – Van Leijdenstraat, Zonweg – Van Matenessestraat, en Wegastraat – Fransstraat.

Herinrichting A12-zone, stratenpatroon: basiskaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC 3.0 licentie

Herinrichting A12-zone Den Haag, na sluiting A12 en ondertunneling spoorlijn.

 
De belangrijkste verandering is het doortrekken van de Mercuriuslaan in Binckhorst, om aan te sluiten op de straten in Voorburg-Noord. Doortrekken in rechte lijn, naar de Van Steelaan, is geen goed idee. Het vereist een doorbraak, en er ontstaat dan een drukke doorgaande weg Neherkade – Van Steelaan. Het heeft weinig zijn om voor veel geld, de ene milieubelasting te vervangen door de andere. Er is wel een alternatief op wijkniveau, namelijk de Mercuriuslaan aansluiten op de Van de Wateringelaan. Zo ontstaat er een verbinding met Station Laan van NOI, en ook de mogelijkheid voor een tramlijn Station Moerwijk – Neherkade – Binckhorst – Laan van NOI.

Daarnaast is het ook mogelijk, om de Mercuriuslaan aan de sluiten op de overgebleven deel van de A12. Deze verbinding komt mogelijk deels op viaduct , of in elk geval verhoogd, om de ingang van de spoortunnel te kruisen. Het is ook denkbaar dat het in tunnel loopt, onder de spoortunnel. In elk geval ontstaat er een bypass om de Haagse binnenstad heen, tussen Neherkade / Binckhorstlaan, en Schenkkade / Julianalaan / Bezuidenhoutseweg. Deze neemt de taak van de Schenkviaduct over: die kan worden gesloopt, en het Rijswijkse Plein ontlast.

Na sluiting A12, binnenstad-tracé met Neherkade verbonden.

Een nieuwe weg naast de Oude Lijn, van de Waaldorpstraat bij Hollands Spoor, tot de Van Alphenstraat bij Station Laan van NOI, zou het gebied ook ontsluiten. Ondertunneling van de spoorlijn is echter geen voorwaarde voor deze straat – met een deel op viaduct is het nu al haalbaar.

In Voorburg gaan vier straten onder de huidige viaducten van de spoorlijn en A12 – de Maanweg, Prinses Mariannelaan, Herenstraat, en de kade Westvlietweg. Ze blijven in gebruik, maar de omgeving worden verlost van de viaducten en lawaai. Vooral bij het landgoed Hofwijck en de historische dorpsstraat van Voorburg, is dat een hele verbetering.

De ondertunneling en sloop vormen een groot bouwproject, op een relatief kort tracé (geen drie kilometer). Dat is ook nodig om een planologisch blunder te herstellen, want niemand zou tegenwoordig een snelweg op dit tracé aanleggen. Daarnaast zijn er vele voordelen, die het project voldoende rechtvaardigen.

Vier sporen Den Haag – Ypenburg en sluiting Utrechtse Baan

Nieuw station Leur

Etten en Leur zijn van oorsprong kleine Brabantse dorpen. Etten had ooit een station op de spoorlijn Roosendaal – Breda, Leur was niet meer dan een stopplaats. De huidige gemeente Etten-Leur bestaat vooral uit nieuwbouwwijken, aangelegd vanaf de jaren ’50. Het is een typische groeikern, gericht op Breda, met inmiddels 40 000 inwoners

Etten-Leur: kaart van Jan-Willem van Aalst, onder CC3.0 licentie

De spoorlijn heeft een lage prioriteit. De treindienst is al jaren onveranderd, elke 30 minuten naar Breda. Station Etten-Leur heeft niet eens een perrontunnel, maar druk is het ook niet. In de afgelopen decennia werd de hoofdweg naar Breda (Rijksweg 58) tot snelweg uitgebouwd, en vervolgens naar de rand verplaatst. De auto is hier het vervoermiddel.

Over een tweede station, een opvolger van de voormalige halte Leur, wordt al jaren gesproken in de lokale politiek. De gemeente vermijdt de oude dorpsnamen: Etten heet ‘Centrum’, en Leur heet ‘Etten-Leur Noord’. De dorpskern van Etten is inderdaad fors uitgebreid, met een nieuw winkelcentrum op het terrein van de oude Rijksweg. Leur blijft echter goed herkenbaar. De dorpskern is recent uitgebreid met nieuwe winkels, ten behoeve van de nieuwe Vinex-wijken aan de noordzijde.

Diensten en ondertunneling

Een nieuw Station Leur is vooral zinnig als onderdeel van een regionale metro rond Breda en Tilburg, vergelijkbaar met Randstadspoor in Utrecht, of de S-Bahn in Duitsland. De stadsregio-treinen zouden ook stoppen op het eerder voorgestelde Station Prinsenbeek-Zuid.

De trein Roosendaal – Zwolle zou dan doorrijden van Breda tot Roosendaal – zoals dat ook hoort bij een echte Intercity. Hier werd ook voorgesteld om deze route fors te verbeteren, met uitbouw tot vier sporen Breda – Tilburg, een nieuwe hogesnelheidslijn Tilburg – Den Bosch, en vier sporen Den Bosch – Oss.

Bij hoogfrequente diensten, moeten de zes overwegen in Etten-Leur worden aangepakt. Ondertunneling heeft dan de voorkeur boven onderdoorgangen: de barrière-werking van de spoorlijn is dan weg. Vier sporen zijn ook nodig, in elk geval tussen de stations in Etten-Leur. Het tunnel-gedeelte komt bijvoorbeeld tussen Vossendaal en Lichttorenhoofd. Die twee straten zouden wel een onderdoorgang krijgen. Bij de bouw van de tunnel verdwijnt het bestaande station, en zijn opvolger wordt iets verschoven, om beter op het centrum aan te sluiten.

Nieuwe stations

Het nieuwe station Leur komt op maaiveld te liggen, ongeveer op de plek van de oude halte. Tussen Lage Vaartkant en Lichttorenhoofd komt dan een onderdoorgang, dat ook als stationsingang dient (in geval van een eilandperron). Een station ten westen van de onderdoorgang sluit beter aan op de woonwijken, zeker met een tweede uitgang. Daarvoor moeten waarschijnlijk enkele rijtjeshuizen wijken. Het station komt te liggen op 650 m van de dorpskern (waar de Brugstraat de oude haven passeert).

Klik om te vergroten…

Nieuw station Leur in Etten-Leur.

Ten westen van Station Leur zou lijn in tunnel dalen. De groenstroken naast de sporen bieden voldoende ruimte voor een viersporige tunnel, en voor gefaseerde aanleg. Een grote bouwplaats midden in een woonwijk geeft tijdelijk veel overlast, maar na de bouw is de spoorlijn vervangen door een park.

De ondergrondse opvolger van het bestaande station krijgt twee ingangen. De hoofdingang ligt aan de Hoevenseweg, dat overgaat in de Markt. Op 550 m loopafstand over de Markt, ligt het Raadhuisplein, het middelpunt van Etten. Tegenwoordig vormt het plein de grens tussen oude kern en nieuw winkelcentrum.

Station en centrum Etten: looproute in groen…

Verplaatst station in Etten-Leur met looproute centrum.

Het nieuwe station krijgt ook een oostingang, dat dicht bij het huidige stationsplein ligt. Dat is van belang voor de bussen, die om het nieuwe winkelcentrum heen moeten rijden.

Een derde station, in het bedrijventerrein Vosdonk, lijkt niet zinvol. Deze zou aan de overweg Vossendaal komen, maar rondom liggen laagwaardige bedrijven met weinig werknemers. (Naast de overweg ligt een zuiveringsinstallatie). De nieuwere bedrijfspanden, langs de voormalige Rijksweg, zijn beter met de bus te bedienen.

De twee stations komen precies 2 km van elkaar te liggen. Globaal ligt de bebouwde kom ten noorden van de voormalige Rijksweg binnen loopafstand, maar aanvullend busvervoer blijft nodig. Lijn 312 zou van Station Etten naar Roosendaal rijden, via Sint Willebrord en Rucphen. Lijn 311 behoudt zijn route Oudenbosch – Hoeven – Etten – Breda. Daarmee is de westkant van Etten goed aangesloten. Een nieuwe buslijn Etten – Prinsenbeek zou de huidige lijnen 216 en 316 vervangen. Twee van de drie buslijnen richting Breda verdwijnen, ten gunste van een regionale metro. Een eigen ringlijn binnen Etten-Leur is wellicht nodig, om de zuidelijke wijken op de stations aan te sluiten.

Nieuw station Leur

IJsselmeer-tunnel Andijk – Stavoren

Hier werd eerder een snelle inter-regionale spoorlijn naar Friesland voorgesteld, met een tunnel onder het IJsselmeer tussen Enkhuizen en Rijs (Riis). De mogelijkheden van een spoorlijn over de Afsluitdijk zijn hier ook eerder besproken, maar die heeft vooral nadelen. Hier wordt ingegaan op een derde variant, met een kortere tunnel tussen West-Friesland en Friesland.

Tunnel onder IJsselmeer van West-Friesland naar Friesland, via Andijk.

De tunnel zou de Westfriese Omringdijk kruisen in de buurt van Andijk, en komt aan land ten zuiden van Stavoren. Daardoor kan het in Friesland aansluiten op het tracé van de spoorlijn naar Leeuwarden. Met enige aanpassingen is dat tracé geschikt voor een nieuwe snelle lijn, naast de oude enkelsporige lijn. Het eerder voorgestelde tunneltracé Enkhuizen – Rijs vereiste een nieuw tracé in Friesland, tot aan Sneek. De Andijk-variant heeft ook nadelen: de lijn bedient Enkhuizen niet, en Gaasterland krijgt geen station.

Klik om te vergroten: de eerder voorgestelde tunnel Enkhuizen – Rijs…

Tunnel IJsselmeer, Enkhuizen - Gaasterland

De Andijk-variant vereist wel een nieuw tracé in West-Friesland, dat afbuigt van de lijn naar Enkhuizen. De lijn kan langs de oostkant van Andijk (met daar een station), maar een tracé naast de haven van Geldersche Hoek lijkt beter.

Een Enkhuizen – Rijs tunnel vereist viersporigheid tussen Hoorn en Enkhuizen. Ook een tracé via Andijk vereist viersporigheid door Hoorn, tot aan Westwoud. De nieuwe lijn richting Friesland zou bij Westwoud aftakken, net als de eerder voorgestelde nieuwe spoorlijn Hoorn – Medemblik. De twee voorstellen zijn goed te combineren, maar kunnen ook los van elkaar worden uitgevoerd. In beide gevallen is verschuiving van de huidige spoorlijn wenselijk: het komt dan tegen Westwoud aan te liggen.

De aftakking naar Medemblik, vanaf een verschoven spoorlijn langs Westwoud…

Vier sporen Hoorn - Enkhuizen met station Westwoud en aftakking Medemblik.

Vanaf Westwoud loopt de nieuwe lijn door Polder Het Grootslag, naar het IJsselmeer. Het kan de N302 volgen, maar een tracé langs de Kadijk lijkt veel beter. Deze naam van deze voormalige dijk wordt gebruikt voor een groenstrook, een restant van het eeuwenoude polderlandschap. (Het is elders verloren gegaan, door grootschalige ruilverkaveling in de jaren ’70). De nieuwe lijn kan de noordrand van de groenstrook volgen.

De lijn kruist de Kadijkweg, en draait dan richting het IJsselmeer. Om Andijk te bereiken, draait het circa 60 graden, en loopt dan aan de oostkant van de Dijkgraaf Grootweg. Richting Geldersche Hoek hoeft het tracé minder te draaien. In beide gevallen loopt de lijn door open agrarisch landschap, met kassen en schuren. Van landschapswaarde is hier niets overgebleven.

Klik om te vergroten: door Polder Het Grootslag…

Lijn door Polder Het Grootslag naar tunnel onder IJsselmeer, twee varianten.

Het tracé langs Andijk zelf kan vlak langs het dorpscentrum lopen. Daarvoor moet het wel een laagwaardig bedrijfsterrein doorsnijden, maar de vereiste sloop is miniem. Een station is mogelijk waar de lijn Horn kruist, 900 m van de dijk. De lijn moet daarna dalen, en de tunnel-ingang moet mogelijk een eigen ringdijk krijgen (tegen overstroming vanuit de tunnel). Na de dijk moet de lijn vervolgens draaien richting Stavoren. De uitvoering is dus ingewikkeld en Andijk is niet groot (6000 inwoners).

Een tunnel vanaf Geldersche Hoek is makkelijker in de uitvoering, en bovendien korter. Een station hier is overbodig, er is bijna geen woonbebouwing. De lijn kan eventueel op viaduct over de dijk heen: de tunnel begint dan op een kunstmatige eiland.

Bij het eerdere voorstel (Enkhuizen – Rijs) is de tunnel zelf kort besproken. Het IJsselmeer is ondiep, hier ongeveer 4-6 m. Een afgezonken tunnel ligt voor de hand, waarschijnlijk onderbroken door een of twee eilanden, en mogelijk met een deel op viaduct. De verbinding wordt daardoor misschien iets langer – van Geldersche Hoek tot Scharl is 16 km in rechte lijn. In theorie kan de lijn geheel op viaduct, met een hoog bruggedeelte voor grotere zeilschepen.

Tracé in Friesland

De nieuwe lijn bereikt Friesland ten zuiden van de sluizen van het Johan Frisokanaal, aan de zuidkant van Stavoren, waarschijnlijk in de buurt van Scharl. Hier is er wel landschapswaarde, en de lijn zou de dijk bij voorkeur in tunnel kruisen. De lijn moet daarna het kanaal ook kruisen, misschien nog in tunnel. In de polder achter Stavoren, sluit de nieuwe lijn aan, op het tracé van de spoorlijn Stavoren – Leeuwarden (50 km lang).

Tunnel onder IJsselmeer komt aan land in Friesland, bij Scharl / Skarl.

De aansluiting komt vlak bij de weg Molkwar – Warns. De lijn loopt dus niet door Stavoren zelf, maar een boog in die richting is mogelijk. Met een iets verschoven tracé is een Station Warns mogelijk. Het verdere tracé richting Leeuwarden bestaat uit rechte lijnstukken, met vijf bochten ertussen. Eén ligt in Sneek zelf, en omdat alle treinen daar zouden stoppen, vormt het geen probleem. De overige bochten moeten aangepast worden voor hogere snelheden, en het tracé door Sneek volledig verbouwd.

Met een tunnel bij Geldersche Hoek komt de afstand Hoorn – Leeuwarden op 85 km. Op een snelle inter-regionale lijn, dat deels vergelijkbaar is met een HSL, wordt de reistijd (met een halte in Sneek) circa 35 minuten.

IJsselmeer-tunnel Andijk – Stavoren